No corazón de Trasmiras, na parroquia de Zos, agóchase unha xoia do románico galego que resiste o paso dos séculos entre campos silenciosos e ceos abertos: a igrexa de Santa María de Zos. Este pequeno templo, que semella humilde á primeira ollada, garda nas súas pedras un relato fascinante de arte, fe e historia que se remonta ao século XIII. Visitala non é só achegarse a un monumento, senón entrar nunha cápsula de tempo onde o románico se conserva vivo e vibrante.
A ábsida rectangular e a portada principal son as partes máis antigas e testemuñan a orixe medieval do edificio. A portada, orientada ao oeste, impresiona coas súas catro arquivoltas ricamente decoradas: sogueados, dentes de serra, motivos triangulares… un verdadeiro catálogo da ornamentación románica da Limia. Cada columna que sustenta estes arcos remata en capiteis tallados con motivos vexetais e figurados, entre os que destaca un pelícano esculpido con sorprendente delicadeza, símbolo cristián do sacrificio e a resurrección. No lado sur ábrese unha segunda porta, moito máis sinxela, pero non menos interesante: o seu tímpano conserva un entrelazado único, de orixe castrexa segundo algúns estudos, sen parangón noutros templos galegos da época.
No interior da nave única sorprende a luminosidade, grazas aos vanos abucinados que se abren no muro sur. A claridade que entra, filtrada polas pequenas fiestras, crea xogos de luz que resaltan os relevos e realzan a sinxeleza elegante do espazo. A cabeceira, reconstruída en épocas posteriores, mantén a proporción e harmonía co conxunto, integrándose de maneira natural nun edificio que respira unidade.
Non todo é románico nesta igrexa: no século XVI engadíronse unha nova nave e a torre do campanario, de trazo barroco. Esta mestura de estilos, lonxe de romper a estética, confírelle á igrexa un carácter híbrido e profundamente galego, no que a historia se solapa con naturalidade. No altar maior, un retablo barroco engade dourado e simbolismo, pechando o percorrido visual cunha nota de maxestade.
Santa María de Zos non é só arquitectura. É tamén parte da Vía da Prata, o Camiño Mozárabe que atravesa Galicia cara Santiago. Moitos peregrinos detéñense aquí, impresionados pola beleza discreta do lugar. É un deses espazos que non buscan protagonismo, pero que fican na memoria pola súa autenticidade. Ao redor, o entorno rural da Limia engade paz e amplitude: prados abertos, ceos limpos e o rumor do vento entre os campos acompañan a visita con banda sonora propia.
O templo foi declarado ben protexido polo seu valor histórico e artístico, e forma parte das rotas do románico ourensán máis recomendadas polos expertos. De feito, é considerado un dos exemplos máis notables do románico avanzado da provincia, e a súa decoración é tan representativa que parece un pequeno museo esculpido en pedra.
A igrexa de Santa María de Zos é, en definitiva, unha desas xoias ocultas que falan sen alzar a voz. Un espazo onde a Galicia rural conserva con orgullo a súa herdanza, onde cada capitel e cada arco contan unha historia de pedra, fe e tempo. Visitala é deixarse tocar por unha beleza antiga, honesta e esencial. E por iso, sen dúbida, é un dos nosos 25 motivos.
