Castromao

Hai lugares nos que a arqueoloxía permite reconstruír unha aldea. E hai outros nos que permite comprender unha auténtica cidade. Castromao pertence a esta segunda categoría. Situado sobre un outeiro que domina amplamente o val do Arnoia e boa parte da comarca de Celanova, este xacemento é considerado un dos asentamentos castrexos máis importantes de Galicia. A súa dimensión, a riqueza dos materiais descubertos e a longa continuidade da ocupación humana converteno nunha referencia fundamental para entender a historia do territorio antes e despois da chegada de Roma.

A primeira impresión ao chegar é a da súa posición privilexiada. O castro ocupa un amplo promontorio natural desde o que se controlan os principais accesos ao territorio circundante. Desde este punto elevado, os seus habitantes podían observar os movementos polos vales, vixiar os camiños e manter contacto visual con outros asentamentos da contorna. Nun mundo onde a paisaxe era tamén unha ferramenta de defensa e comunicación, a elección deste emprazamento resultaba extraordinariamente intelixente.

Castromao comezou a ser habitado durante a Idade do Ferro, varios séculos antes da nosa era. Co paso do tempo converteuse nun dos principais centros de poboación da comarca, acadando unha dimensión pouco habitual dentro do mundo castrexo. As escavacións arqueolóxicas demostraron que non se trataba dun pequeno asentamento rural, senón dunha comunidade complexa e ben organizada que desempeñou un papel destacado no control e na articulación do territorio.

O visitante que percorre hoxe o xacemento pode identificar parte das estruturas que formaban aquela antiga comunidade. As murallas que delimitaban o recinto continúan marcando o perímetro do castro, lembrando a importancia da defensa nunha época caracterizada pola competencia entre distintos grupos humanos. Aínda que o paso dos séculos modificou moitos elementos, a dimensión das estruturas conservadas permite imaxinar a relevancia que chegou a alcanzar este lugar.

No interior do recinto apareceron numerosas vivendas e espazos de uso comunitario. As casas circulares características da cultura castrexa conviven con construcións de planta rectangular vinculadas á influencia romana. Esta mestura arquitectónica constitúe unha das características máis interesantes de Castromao, xa que permite observar como a comunidade foi incorporando novas formas de vida sen abandonar completamente as tradicións anteriores.

Mais se existe un descubrimento que deu fama internacional ao xacemento foi o chamado Tessera Hospitalis de Castromao. Trátase dunha pequena peza de bronce datada na época romana que constitúe un dos documentos máis importantes para coñecer a organización social e política dos pobos galaicos. A inscrición conservada nela recolle un pacto de hospitalidade entre comunidades, revelando unha realidade moito máis complexa do que durante moito tempo se pensou sobre os habitantes do noroeste peninsular.

Este achado permitiu demostrar que as comunidades castrexas non vivían illadas nin organizadas de maneira simple. Existían acordos políticos, relacións diplomáticas e formas de cooperación que contribuían a estruturar o territorio. Castromao aparece así non só como un lugar de residencia, senón tamén como un centro de influencia e relación entre diferentes grupos humanos.

A chegada dos romanos non significou o abandono do asentamento. Pola contra, Castromao continuou habitado e integrado na nova organización territorial. Esta continuidade permite comprender mellor o proceso de romanización, que non consistiu nunha substitución inmediata das culturas locais, senón nunha transformación gradual na que moitas comunidades conservaron parte da súa identidade ao tempo que adoptaban novos costumes, tecnoloxías e formas de organización.

A paisaxe desempeña un papel esencial para interpretar o lugar. Desde o alto do castro é posible contemplar amplas extensións da comarca de Celanova e comprender por que este asentamento adquiriu tanta importancia. Os vales fértiles, os recursos naturais e os camiños que atravesaban o territorio convertían esta posición nun punto privilexiado para controlar e organizar a vida da contorna.

Ao longo das estacións, o aspecto do xacemento cambia constantemente. Na primavera, a vexetación cobre as ladeiras e integra as estruturas arqueolóxicas nunha paisaxe chea de cor. Durante o verán, os días despexados permiten apreciar a amplitude do territorio visible desde o castro. No outono, a luz máis baixa resalta os relevos das murallas e das antigas terrazas habitadas. Mesmo no inverno, cando o monte aparece máis austero, o lugar conserva unha poderosa capacidade evocadora.

Castromao forma parte dun conxunto patrimonial excepcional que inclúe tamén o Mosteiro de San Salvador de Celanova e outros elementos históricos da comarca. Esa convivencia entre diferentes épocas converte a visita nunha oportunidade para percorrer máis de dous mil anos de historia nun mesmo territorio.

Dentro da rede de recursos arqueolóxicos do territorio 25 Motivos, Castromao ocupa un lugar destacado. Non só pola súa dimensión ou polos materiais descubertos, senón porque permite comprender unha realidade fundamental: as comunidades que habitaron estas terras antes de Roma eran moito máis complexas, organizadas e dinámicas do que durante moito tempo se chegou a pensar.

Desde este outeiro sobre o val do Arnoia, as pedras seguen falando dunha antiga cidade que foi capaz de adaptarse aos cambios sen perder a súa identidade. Un lugar onde a historia non se limita a ser observada, senón que pode ser comprendida a través da propia paisaxe.