Castro dos Castelos

Entre as montañas que separan Galicia e Portugal existen lugares nos que a paisaxe parece construída para a vixilancia. Cumios desde os que se dominan vales, pasos naturais e antigas rutas de comunicación. O Castro dos Castelos, situado no concello de Entrimo, é un deses espazos privilexiados nos que a xeografía e a historia se atopan de maneira evidente. A súa posición estratéxica, no corazón da Serra do Xurés, permite comprender por que as comunidades da Idade do Ferro escolleron este lugar para establecer un dos seus asentamentos fortificados máis destacados.

Trátase dun asentamento que combina un castro da cultura castrexa con restos dun castelo medieval. As escavacións realizadas no lugar axudaron a comprobar que a ocupación deste promontorio rochoso remóntase a unha etapa inicial da cultura castrexa. Ademais, atopáronse restos dunha torre e outras estruturas defensivas que demostran a súa posterior utilización como castelo medieval no século XII.

A primeira impresión ao achegarse ao castro é a forza da paisaxe. As montañas elevan os seus perfís arredor do visitante e os vales esténdense cara ao horizonte, creando unha sensación de dominio visual que explica por si mesma a elección do emprazamento. Desde aquí é posible controlar amplas extensións do territorio e observar os principais corredores naturais que atravesan a serra. Nunha época na que a seguridade e a capacidade de anticipar movementos resultaban fundamentais, esta posición constituía unha vantaxe extraordinaria.

O propio nome do lugar, Castro dos Castelos, transmite a idea de fortaleza e defensa. Aínda que o paso dos séculos modificou boa parte das estruturas orixinais, continúan sendo visibles os elementos que definían o recinto. As murallas aproveitaban a topografía natural do monte e reforzaban os puntos máis vulnerables, creando un sistema defensivo adaptado ás características do relevo.

Como sucede noutros grandes castros galegos, a paisaxe formaba parte da defensa. As pendentes pronunciadas e os afloramentos graníticos dificultaban os accesos e reducían a necesidade de construír estruturas artificiais en determinados sectores. Os habitantes do castro comprenderon perfectamente as posibilidades que lles ofrecía o territorio e integraron a arquitectura nas condicións naturais do lugar.

A ocupación deste enclave remóntase á Idade do Ferro, cando as comunidades castrexas organizaban o territorio mediante unha rede de asentamentos fortificados distribuídos por montes e outeiros estratéxicos. Estes poboados non eran simples refuxios defensivos. Eran auténticos centros de vida comunitaria nos que se desenvolvían actividades agrícolas, gandeiras, artesanais e comerciais.

Ao percorrer o recinto resulta fácil imaxinar como debía ser a vida neste lugar hai máis de dous mil anos. As vivendas distribuíanse no interior da muralla, formando pequenos grupos familiares e espazos compartidos. As tarefas diarias estaban estreitamente vinculadas á paisaxe que rodeaba o castro. Os vales fornecían terras para o cultivo, as montañas ofrecían pastos e recursos forestais, e os cursos de auga garantían o abastecemento necesario para a comunidade.

Un dos aspectos máis interesantes do Castro dos Castelos é a súa localización nun territorio de contacto. A Serra do Xurés non funcionou historicamente como unha barreira, senón como unha zona de comunicación entre comunidades situadas a ambos os lados da actual fronteira. Moito antes da existencia dos estados modernos, os habitantes destas montañas compartían camiños, intercambios e formas de relación co territorio. O castro participaba desa rede de conexións que articulaba a vida nas serras do sur de Galicia e do norte de Portugal.

A proximidade do actual Parque Natural Baixa Limia–Serra do Xurés permite ademais contemplar unha paisaxe que conserva moitas das características que coñeceron os antigos habitantes do asentamento. A presenza dos grandes macizos graníticos, os vales encaixados e os espazos abertos de montaña contribúen a crear unha experiencia especialmente evocadora para quen visita o lugar.

A arqueoloxía demostra que os castros non eran espazos illados nin comunidades pechadas sobre si mesmas. Formaban parte dunha complexa rede territorial na que cada asentamento desempeñaba funcións específicas. A posición do Castro dos Castelos suxire unha clara vocación de control e observación, converténdoo nun punto clave dentro da organización do territorio da época.

Ao longo do ano, a paisaxe transforma completamente a experiencia da visita. Na primavera, os montes énchense de cor e actividade natural. Durante o verán, os días claros permiten identificar perfectamente os vales e os pasos naturais que rodean o castro. O outono ofrece unha luz especialmente adecuada para apreciar os relevos do terreo e as estruturas defensivas. No inverno, as néboas e os cambios meteorolóxicos reforzan a sensación de atoparse nun lugar fronteirizo e ligado ás forzas da natureza.

O valor do Castro dos Castelos non reside unicamente nas súas estruturas arqueolóxicas. Reside tamén na capacidade para explicar a relación entre as persoas e a paisaxe. Cada muralla, cada terraza e cada punto de observación reflicten unha maneira de entender o territorio baseada no coñecemento profundo do medio natural.

Dentro do territorio 25 Motivos, este castro representa unha oportunidade única para descubrir a dimensión máis montañosa da cultura castrexa galega. Un lugar onde a defensa, a organización social e a paisaxe forman parte dun mesmo relato.

Desde o alto destas montañas do Xurés, as pedras seguen observando os mesmos vales que contemplaron os seus antigos habitantes. Un recordatorio de que, moito antes de que existisen estradas ou fronteiras, xa había comunidades capaces de comprender e aproveitar cada detalle do territorio que as rodeaba.