Aquis Originis

Hai lugares nos que a historia aparece escrita en murallas, castelos ou monumentos visibles. E hai outros nos que a súa importancia reside precisamente naquilo que non se ve: unha fonte, un manancial ou un lugar de paso que durante séculos condicionou a vida das persoas. Aquis Originis, situado no concello de Lobios, pertence a esta segunda categoría. O seu propio nome, que pode traducirse como “As augas da orixe”, resume perfectamente a esencia dun enclave onde a presenza da auga termal, a paisaxe montañosa e a pegada romana forman un conxunto inseparable.

Situado nun dos sectores máis espectaculares da Serra do Xurés, este xacemento arqueolóxico constitúe unha peza fundamental para comprender a relación que os romanos estableceron co territorio da Baixa Limia. Nunha comarca onde as augas termais emerxen de forma natural desde o subsolo e onde as montañas condicionan os camiños e os asentamentos, Roma soubo identificar rapidamente os lugares de maior valor estratéxico e simbólico.

A primeira impresión ao achegarse ao lugar é a estreita conexión entre a paisaxe e a auga. As montañas do Xurés rodean o val e crean unha sensación de abrigo natural que acompaña toda a visita. A presenza dos mananciais termais non é un elemento secundario da paisaxe. É unha das razóns principais polas que este lugar adquiriu importancia ao longo da historia.

Os romanos foron extraordinarios observadores do territorio. Alí onde atopaban recursos valiosos, desenvolvían infraestruturas capaces de integralos dentro da súa organización administrativa e económica. As augas mineromedicinais do Xurés non pasaron desapercibidas para eles. A súa utilización estaba relacionada tanto co benestar e a saúde como coa importancia social que os baños desempeñaban dentro da cultura romana.

Aquis Originis formaba parte do sistema de asentamentos e instalacións vinculadas á Vía Nova, a gran estrada romana que unía Bracara Augusta, a actual Braga, con Asturica Augusta, hoxe Astorga. Esta vía constituía unha das principais arterias de comunicación do noroeste peninsular e atravesaba un territorio que Roma consideraba fundamental para consolidar a súa presenza na antiga Gallaecia.

A existencia deste enclave termal revela que os romanos non se limitaron a construír estradas e campamentos militares. Tamén desenvolveron espazos destinados ao descanso, ao aproveitamento dos recursos naturais e á organización dos desprazamentos. Os viaxeiros, funcionarios e soldados que percorrian a Vía Nova atopaban nestes lugares puntos de parada onde recuperar forzas e beneficiarse das propiedades das augas.

As investigacións arqueolóxicas permitiron identificar restos relacionados coa ocupación romana da zona e coa utilización das fontes termais. Aínda que moitas estruturas non presentan a monumentalidade doutros grandes xacementos romanos, o seu valor reside precisamente na capacidade para explicar unha dimensión diferente da presenza romana: a relación coa auga e coa paisaxe.

Mais a historia de Aquis Originis probablemente é máis antiga do que indican os restos visibles. As fontes e mananciais adoitan ser lugares de forte significado simbólico para as comunidades humanas desde épocas moi remotas. Moito antes da chegada de Roma, é posible que estes espazos xa desempeñasen algún papel dentro da organización do territorio ou das crenzas locais. Os romanos, como fixeron noutras partes do Imperio, incorporaron moitos destes lugares ao seu propio sistema cultural sen romper completamente coa súa significación anterior.

A paisaxe que rodea o xacemento axuda a comprender esa continuidade. O visitante percibe inmediatamente que a presenza da auga non é accidental. Todo o territorio parece construído arredor dela. Os mananciais, os cursos fluviais e as augas termais forman parte dunha mesma realidade xeolóxica que segue definindo a identidade de Lobios e do Xurés na actualidade.

Ao longo do ano, o lugar ofrece experiencias moi distintas. Durante o inverno, o contraste entre o aire frío da montaña e a proximidade das augas termais resulta especialmente evidente. Na primavera, a vexetación transforma completamente o val. No verán, a combinación entre patrimonio, sendeirismo e termalismo converte a zona nun dos destinos máis atractivos da comarca. No outono, as néboas e a luz suave reforzan a atmosfera histórica do lugar.

A proximidade doutros recursos emblemáticos, como o Balneario de Lobios, a Vía Nova, as pozas do río Caldo ou as rutas do Parque Natural Baixa Limia–Serra do Xurés, permite integrar a visita nun percorrido máis amplo polo territorio. Todos estes elementos forman parte dunha mesma historia: a da relación entre as persoas e as augas que nacen nas entrañas da serra.

Dentro do territorio 25 Motivos, Aquis Originis ocupa un lugar singular. Non é un gran campamento militar nin unha cidade monumental. É algo máis sutil e, ao mesmo tempo, máis esencial. É o testemuño dun lugar onde a auga foi capaz de atraer comunidades, viaxeiros e culturas durante séculos.

Aquí, no corazón do Xurés, as augas continúan brotando da terra como o fixeron para os antigos habitantes destas montañas. E seguen lembrándonos que, ás veces, a verdadeira historia dun territorio nace precisamente das súas fontes.